Victor Lustig: Eyfel Kulesi anlatısı ve belgeli sahte para davası

Sicilde bir satır

Ulusal Arşivler’in eski Alcatraz mahkûmları listesinde 300 numaranın karşısında tek bir ad yazıyor: Miller, Robert V. Ne bir tarih var ne bir not.

Bu numara, Nisan 1936’da adaya gelen bir mahkûma verildi. Adam hapishanede Robert V. Miller adıyla kayıtlıydı; bu adın 1947 tarihli ölüm belgesinde de geçtiği söyleniyor. Dünya onu başka bir adla tanıyor: Victor Lustig. Sicil Lustig’in adını anmıyor. İki adın aynı kişiye ait olduğu, ikincil anlatımlara dayanıyor.

Lustig adı da gerçek olmayabilir. Gerçek adı bilinmiyor.

San Francisco’daki Ulusal Arşivler, listedeki çoğu mahkûmun dosyasını, fotoğraflarını ve müdür defteri sayfalarını saklıyor. Dosyalar açılmadan önce gizlilik açısından taranıyor. Bu yazı için Lustig’in dosyası görülemedi.

Adının şöhreti başka bir hikâyeden geliyor: 1925’te Paris’te Eyfel Kulesi’ni hurda olarak satmak. Bu hikâye bir arşiv belgesine değil, sonradan yazılanlara dayanıyor. Dönemin Fransız basınında, bir polis dosyasında ya da şehir arşivinde izine rastlanmadı. Belgelenen mahkûmiyet ise sahte paradan.

Aşağıda önce anlatılan hikâye geliyor, sonra belgelerin tuttuğu dosya. İkisini ayıran çizgi, yazının boyunca açık kalacak.

Crillon’da anlatılan toplantı

Anlatılan sahne, Place de la Concorde’daki Hotel de Crillon’da geçiyor. Lustig otele yerleşti ve odalarından birini üs olarak kullandı. Buraya Paris’in önde gelen hurda tüccarlarından birkaçını çağırdı.

Kendini Fransız Posta ve Telgraf Bakanlığı’nda müdür yardımcısı olarak tanıttı. Yanında resmî görünümlü yazı kâğıtları vardı. Kâğıdın kimin başlığını taşıdığı anlatımlara göre değişiyor.

Konuşmanın özü şuydu: Eyfel Kulesi’nin bakımı çok pahalıya geliyordu. Devlet bu yükü taşıyamıyordu. Kule, içerdiği metal için sessizce, en yüksek teklifi verene satılacaktı. Lustig tek bir şey istedi: gizlilik.

Fikrin kaynağı olarak, kulenin artan onarım masraflarını yazan bir gazete haberi gösteriliyor. Satışa konu olan demir yaklaşık yedi bin ton olarak veriliyor.

Görüşmenin günü kaynaklarda tutmuyor; anlatılar onu 1925’in Nisan ya da Mayıs ayına yerleştiriyor.

Bütün bunların altında tek bir gerçek vardı: kuleyi satmaya ya da hurdaya çıkarmaya karar vermiş bir makam yoktu. Satış baştan sona Lustig’in kurgusuydu. Odadakiler, var olmayan bir ihaleye teklif veriyordu.

Alıcı ve rakamlar

Odadakiler arasından Lustig birini seçti: A. P. Hurda işine yeni girmiş, kendini kanıtlamak isteyen genç bir iş adamı olarak anlatılıyor. En yüksek teklifi o verdi.

Satış bedelinin üstüne, sözleşmenin A. P.’ye verileceğini garanti etmek için bir rüşvet ya da güvence parası daha alındığı söyleniyor.

Rakam, anlatıdan anlatıya değişiyor. Bir anlatım kule için 20.000 dolar, kazanmayı garantilemek için 50.000 dolar yazıyor. Başka anlatımlar 1,2 milyon frank artı 70.000 frank nakit rüşvetten söz ediyor. Bir üçüncü grup bütün işlem için yalnızca 70.000 frank diyor. Hiçbiri belgelenmedi. Ödemenin çekle yapıldığı, alıcının bunun için evini ipotek ettiği de ileri sürülüyor, ama bu ayrıntı zayıf bir dayanağa sahip.

Lustig, sahtekârlık fark edilmeden parayla Viyana’ya gitti. A. P. polise başvurmadı. Kaynakların çoğu bunu utanca bağlıyor. Başka bir yorum, şikâyetin kendi işlerini de açığa çıkaracağını söylüyor.

İkinci deneme ve adın ardındaki sis

Sonrası daha da bulanık. Lustig’in Paris’e dönüp kuleyi bir kez daha satmaya çalıştığı anlatılıyor. Bu girişimin ne zaman olduğu bilinmiyor.

Bu kez şüphelenen bir alıcının polise haber verdiği, olayın basına yansıdığı ve Lustig’in yakalanmadan Fransa’dan ABD’ye çıktığı söyleniyor. Bu zincirin Fransız resmî kaydı bulunamadı.

Kendi verdiği bilgiye göre Lustig, 4 Ocak 1890’da Bohemya’daki Hostinne’de doğdu. Bunu doğrulayan bağımsız bir kayıt yok. Bir seferinde babasının kasaba belediye başkanı olduğunu söylemişti; hapishane kâğıtları ise yoksul köylü anne babadan söz ediyor. Bir Çek tarihçi ile yerel müzenin tarihçisi Hostinne’de ne doğum ne okul kaydı buldu.

Takma adlarının sayısı kırk beşle kırk yedi arasında değişiyor. Tutuklanma sayısı da öyle: bir kaynak otuz sekiz tutuklamadan söz ediyor, bir başkası elliden fazla diyor.

En bilinen eski numarası “Romanyalı para kutusu” idi: banknot kopyalayabildiği söylenen, makaralı ve düğmeli bir sedir kutusu. Zengin alıcılara yaklaşık 10.000 dolara, bazı anlatılara göre daha fazlasına satılıyordu. Sonucu inandırıcı kılmak için seri numaraları birbirine uyan gerçek banknotlar kullanıldığı yazılıyor.

Gangster Al Capone’yi de kandırıp parayı sonra geri verdiği söylenir. Bu anekdotu hiçbir belge desteklemiyor; Mob Museum bile olayı “iddia edildiği üzere” diye aktarıyor.

Amerika’da belgelenen dosya

Belgelerle izlenebilen hikâye Amerika’da başlıyor. 25 Haziran 1931 tarihli bir Gizli Servis tutuklama tutanağı var; St. Louis’te yapılan o tutuklama tahvil kâğıtlarının tahrif edilmesiyle ilgiliydi.

1930 civarında gerçek bir sahte para düzeni kurulmuştu. Ağırlıklı olarak 100 dolarlık banknotlar basılıyordu. İş bölümü belliydi: oyma ustası ortak, W. W., plakaları ve banknotları hazırlıyor, dağıtım Lustig’e kalıyordu.

Yani Lustig’in adı, 1935’teki tutuklamadan dört yıl önce de Gizli Servis kayıtlarındaydı. Ama 1931 tutuklamasının konusu sahte para değil, tahvil kâğıtlarıydı.

Bir anlatıya göre düzen ayda 100.000 doların üzerinde sahte para çıkarıyor, banknotlar banka veznedarlarını yanıltıyordu. Gizli Servis’in kendi sergisi ise 1934’te New York’ta elden geçen notların çok yüksek kalitede ve büyük miktarda üretildiğini söylüyor.

Aylar süren bir takip oldu. 10 Mayıs 1935’te bir Gizli Servis ajanı Lustig’i New York’ta bir sokak köşesinde tutukladı.

Ele geçen bir anahtar ajanları Times Square metro istasyonundaki bir dolaba götürdü. İçinde yaklaşık 51.000 dolarlık sahte para ve baskı plakaları vardı.

Tutuklamanın arkasında yakın bir kadın tanıdığın, kıskançlıktan yaptığı bir ihbar olduğu anlatılır. Bu bir söylenti düzeyinde; kadının kimliği doğrulanmadı.

Duruşmadan bir gün önce

Lustig, Manhattan’ın alt kesimindeki federal gözaltı evinde tutuluyordu. Duruşma 2 Eylül 1935’e belirlenmişti.

1 Eylül’de, duruşmadan bir gün önce kaçtı. Gizli Servis sergisi bunu iyi planlanmış bir firar olarak niteliyor. Anlatımların çoğuna göre bir pencere parmaklığını kesti, çarşaflardan yapılmış bir iple indi ve cam silici kılığında uzaklaştı.

Yastığının üstüne, Victor Hugo’nun bir romanından alıntı yapan bir not bıraktığı da söylenir; bu ayrıntıyı tek bir anlatı veriyor.

Eylül 1935’te oyma ustası ortak W. W. tutuklandı. Washington Times’ın 19 Eylül tarihli sayısına göre ajanlar onu New Jersey’nin Union City kasabasında, yaklaşık 60.000 dolarlık sahte parayla yakaladı. Aynı günlerde bir Associated Press haberi, hapishaneden kaçışı gözüpek diye niteledi.

Gizli Servis sergisine göre W. W., Lustig aleyhine kilit tanık oldu ve on yıl ceza aldı. Bu cezanın kesinleşip kesinleşmediği belgelenmedi.

Lustig ise 28 Eylül 1935’te Pittsburgh’da, bir araba kovalamacasının sonunda yeniden yakalandı. Özgürlüğü yirmi yedi gün sürmüştü.

Alcatraz ve ölümün tarihi

Yeniden yakalandıktan sonra asıl sahte para suçlamalarını kabul etti. Ceza on beş yıl sahte para, beş yıl firar için toplam yirmi yıldı ve Alcatraz’da çekilecekti. Karar, 1935’in sonlarında verildi.

Nisan 1936’da adaya geldi. Geliş ile ölüm arasında yaklaşık on bir yıl vardı. Yıllar sonra, 7 Aralık 1946’ya kadar hapishane kayıtlarında 1.192 tıbbi başvuru ve 507 reçete görünüyor. Gardiyanlar numara yaptığından şüphelendi. Sonradan gerçekten hasta olduğu anlaşıldı.

Missouri’deki Springfield Federal Mahkûmlar Tıp Merkezi’ne nakledildi ve çoğu kaynağa göre 11 Mart 1947’de zatürreden öldü. Ölüm belgesinin aslı okunamadı; yer ve tarih konusundaki ayrışma aşağıda bilinmeyenlerde duruyor.

Ölüm yaklaşık iki yıl duyurulmadı. 1949’da kardeşi, New Jersey’de bir mahkemede bunu doğruladı.

Nisan 2024’te Çek Televizyonu, Lustig’i konu alan bir filmin hazırlandığını bildirdi.

Kayıtlara geçen şu: Lustig’in kesinleşen mahkûmiyeti sahte paraya ait. Eyfel Kulesi’nin satışı için ne bir yargı kararı ne 1925’e ait bir belge bulundu.